Trwać, razem, pomyślałem i spojrzałem na Maję po drugiej stronie stołu. Byliśmy jedynymi gośćmi w restauracji, która znajdowała się na pierwszym piętrze jednego z tych rzadkich tu piętrowych domów. Za otwartymi na oścież oknami w ostrym słonecznym świetle roiły się kłęby pyłu. Mogłem przez nie zobaczyć osiedla baraków, które wiły się w kierunku wielkiego zagłębienia przypominającego koryto podziemnej rzeki, przez którą kilka na wpół zrujnowanych mostów prowadzi w kierunku pustyni oraz ponurych gór głęboko za horyzontem. Żadne z nas nie przemówiło. Pogrążeni głęboko w swej przepaści byliśmy nagle dwojgiem cudzoziemców, którzy znali się zbyt dobrze, żeby miało jakikolwiek sens szukać wiszących mostów i jeszcze nieodkrytych górskich ścieżek, które by nas mogły znów połączyć. Wszędzie byśmy tylko upadali i każda próba rozmowy zaraz przerodziłaby się w to fatalne wiązanie, z którym alpinista, który poślizgnął się i spada, wyrywa ze ściany kilka słabo umocowanych haków i pociąga za sobą w przepaść drugą osobę. Nie. Stanowczo trzeba było milczeć i czekać, aż w końcu na stole pojawi się zupa, którą moglibyśmy się przynajmniej na pięć, sześć minut zająć, wymówka, przerzucona nad przepaścią, po której rozlega się upadek krwi. W końcu gospodyni, owinięta w zatłuszczony fartuch, postawiła przed nami ogromną miskę. Wielkością przypominała miskę, która stała na moim rodzinnym stole każdej niedzieli i wystarczała dla czterech osób. Gospodyni zniknęła, zostawiając po sobie nieprzyjemną woń potu i spalonego oleju, ale nie wróciła się wcale, tak jak się spodziewałem, po chochlę i sztućce. Indianka z potarganymi włosami, spocona i z zatłuszczoną twarzą, pojawiła się z jeszcze jedną, tak samo wielką miską zupy. Peruwiańskie porcje, pomyślałem, tylko jak to możliwe, że tutejsi ludzie są tak niscy i tak kościstej budowy? W mojej ręce pojawiła się łyżka. Wytarłem ją w chusteczkę i pochyliłem się nad ogromną miską. Zanurzyłem łyżkę w żółtawej lepkiej cieczy i spróbowałem. Poczułem się, jakbym wlał w siebie śmierdzący zwierzęcy łój. Zadrżałem i spróbowałem jeszcze raz: nie było wątpliwości, zupa była więcej niż obrzydliwa. Spojrzałem na Maję siedzącą przed swoją ogromną miską i gapiącą się w łyżkę, na której z gęstej cieczy wypłynął na wierzch kawałek kurzej łapy. Zamieszałem w swojej misce. Gładką powierzchnię tłuszczu najpierw zburzyły sparzone kurze pazurki, później część opierzonej nogi i kawałki pływającej skóry, które odlepiły się od kości. Głęboko przełknąłem ślinę i powoli odsunąłem miskę jak najdalej od siebie. Przez okno zawiał gorący wiatr i pokrył nas nową warstwą pyłu. Chciałem być już w domu.
Wieczorem siedziałem w oknie naszego pokoju hotelowego, które wychodziło na tętniącą życiem Plazę de Armas. Nocą miasto stało się bardziej znośne i ożywione. Chociaż pył wciąż jeszcze rozciągał się wysoko pod gwiaździste niebo, upał stał się łagodniejszy i miałem wrażenie, że powoli znów stoję, chodzę i oddycham. Po południu udało mi się dostać dobre bilety na lot nad pustynnymi rysunkami na następny ranek i byłem zadowolony, ponieważ rzeczy powoli znów nabierały kształtów. Czułem, że już nie znajdowałem się na krawędzi, że przepaść, w którą przed kilkoma godzinami spadałem bez żadnej nadziei, poczęła się zapełniać ciemnym płynem mocy. Mogłem znów pływać w swoich myślach, nurkować i wracać na podnoszącą się powierzchnię. Na zewnątrz huczał targ, lecz jeśli się przysłuchałeś, mogłeś w oddali usłyszeć ciche falowanie pustyni. Była spokojna i rozległa. Dopiero w ciemności ukazała się jako grzbiet morza. Przypominała mi czasy, kiedy byłem jeszcze dzieckiem i dziadek całymi popołudniami trzymał mnie na rękach i opowiadał o czasach, kiedy jeszcze nie miał piekarni i służył w marynarce. Usiadłem i zacząłem pisać.

Pewnego dnia, jeszcze sam nie wiedział kiedy, Matija Zrcal, młody mistrz piekarnictwa ze Świętego Urbana w Słoweńskich Goricach, usłyszał o próżni. Słowo to nie dawało mu spokoju. Towarzyszyło mu wszędzie i gryzło go gorzej, niż myszy gryzły worki z mąką w kącie jego małej piekarni. Zrcal wypytywał ludzi, ale wciąż nie mógł znaleźć nikogo, kto by mu umiał powiedzieć, czym jest próżnia. Ludzie co najwyżej uważali go za lekko przygłupiego lub stroili sobie z niego żarty. W trakcie jednej z licznych resztek nocy, które Zrcal po męczącym wypiekaniu chleba spędził czuwając przy swojej śpiącej żonie i myśląc o próżni, w końcu stwierdził, że zostawi wszystko i nie wróci do domu, dopóki nie dowie się, czym jest próżnia.
Pewnego wieczoru natknął się w gospodzie na wesołe towarzystwo przy stole. Kompania zebrana była wokół mężczyzny, który słynął z mądrości. „Może jest pan w stanie mi pomóc,” zagadnął go Matija Zrcal, „szukam człowieka, który by mi powiedział, czym jest próżnia.” Mędrzec spojrzał na niego z powagą i rzekł: „Jesteś więc jednym z tych nieszczęśników, którzy nie wiedzą, czym jest próżnia. Jeśli pożyczysz mi swoją sakiewkę, zaraz ci pokażę.” Matija zrobił, co mu kazano. „Raz, dwa, hyc, nie masz nic!” wykrzyknął mędrzec i wysypał zawartość w dłoń oberżysty stojącego obok. Podsunął Matiji pod nos pustą sakiewkę i rzekł: „To, mój drogi, co właśnie widzisz w tej sakiewce, to próżnia”. Towarzystwo wybuchło śmiechem i zaczęło wesoło wznosić toasty, a Matiję, który próbował się sprzeciwiać, wyrzucili za drzwi.
Trwała wojna. Matiję Zrcala powołano do wojska. Pracował w maszynowni na okręcie wojennym krążącym po Morzu Północnym. Podczas jednej z bitew okręt został zatopiony. Matija chwycił łódź ratunkową, w której ratował się też kapitan. „Zgiń,” zachrypiał kapitan. „Ta łódź jest za mała dla nas dwóch.” „Proszę pana,” odpowiedział Zrcal, „opuściłem dom i szukałem kogoś, kto by mi powiedział, czym jest próżnia, dopóki mnie los nie zaniósł na pański okręt, i teraz mam utonąć jak jakiś szczur.” „Zaraz ci dam spróbować próżni,” odpowiedział kapitan i ruszył na Matiję z nożem, wyrzucając go z łodzi. „Rozejrzyj się dookoła,” krzyknął za płynącym kapitan. „Gdziekolwiek spojrzysz, wszędzie jest tylko pusty, beznadziejny horyzont. Nigdzie ani śladu ratunku. Masz swoją próżnię, idioto.”
Matija Zrcal przybył do mnicha, którego uważano za mędrca i cudotwórcę. Upadł na kolana i poprosił, aby ten mu wyjawił, czym jest próżnia. Mnich, zdziwiony niezwykłym pytaniem, pogładził się po swej świętobliwej brodzie. „Nie mogę ci powiedzieć, czym jest próżnia, lecz z pewnością mogę ci powiedzieć, że w chwilach, kiedy człowiek ją poczuje, musi posłać myśli do drugiego, lepszego świata po drugiej stronie życia i śmierci. Myślą o drugim świecie człowiek musi wypełnić próżnię i tak przygotować się na życie pozagrobowe, które dopiero przyjdzie.” Matija wstał. Nic nie wiedział o żadnym drugim świecie. Wszystko, czego pragnął, to otrzymać odpowiedź na pytanie, które było z tego, a nie z jakiegoś innego świata. Zrozpaczony odszedł.
Wiele lat później Matija Zrcal, rozczarowany i postarzały, znalazł się na skrzyżowaniu, gdzie jedna z dróg wiedzie przez most stromo w górę i po ostrym zboczu wije się aż do jego domu. Na moście stał nieznajomy i patrzył w wodę. „Wydaje mi się, że cię skądś znam,” powiedział nieznajomy, nie podnosząc wzroku. Mistrz piekarstwa odpowiedział mu: „Przed wieloma laty wyruszyłem w świat, aby dowiedzieć się, czym jest próżnia. Długo podróżowałem, spotkałem wielu ludzi i słyszałem liczne odpowiedzi. Lecz żadna odpowiedź mnie nie zadowoliła, nikt nie dał mi niczego innego niż ból, poniżenie i zło, w tym czasie umarła moja żona, moje dzieci się wyprowadziły, straciłem majątek i żaden z przyjaciół już nie wspomina mojego imienia.” „Jeśli tak jest,” odpowiedział nieznajomy wciąż patrząc na błyskanie wody w potoku, „to może ja potrafię odpowiedzieć na twoje pytanie. Powiedziałeś, że jest wiele krajów i ludzi, których w trakcie swoich poszukiwań widziałeś i poznałeś. Urazili cię, spowodowali ból i zło, bowiem ty ich nigdy naprawdę nie poznałeś i nie zrozumiałeś. Jeśli byś ich zrozumiał, mógłbyś nazwać ich po imieniu i tym samym odebrać im ich niszczycielską moc. A tak temu, który cię niszczy, możesz tylko patrzeć w oczy i bezsilnie się jąkać. To, co cię oddziela od ludzi i świata to próżnia, i tą próżnią, której szukasz całe życie, jesteś ty sam. Lecz tego nie możesz i prawdopodobnie też nie powinieneś zrozumieć. A ponieważ nie zrozumiesz, nigdy już nie wrócisz do domu.”

Zapisując ostatnie zdanie poczułem, jak po zatłuszczonych ściankach mojego brzucha zatańczyły kurze pazurki z dzisiejszej zupy. Pobiegłem do łazienki, gdzie zginęły w ciemnym labiryncie kanalizacji Nazca. Kiedy z uczuciem ulgi wróciłem do pokoju, Maja leżała w łóżku i czytała.
„Jeszcze tylko jutro i znikamy z tego miasta,” powiedziała nie podnosząc wzroku.
„Tak,” odpowiedziałem i ponownie oparłem się o parapet. Na placu wciąż panowała głośna krzątanina, a wysoko ponad dłonią, bezlitośnie pokrywającą pyłem całe miasto, świeciły gwiazdy. A może to miasto właściwie nie jest takie złe, pomyślałem jeszcze, zanim chmura pyłu, którą wlokła za sobą ogromna ciężarówka, nie przegoniła mnie ostatecznie z powrotem do pokoju.

Przekład: Ewa Ziewiec

Źródło: Aleš Šteger "Včasih je januar sredi poletja", Beletrina, Ljubljana 1999.