Chmur i junaków bój niesamowity
przerwała ciemna Noc. Wnet jasne zorze
rumianym blaskiem złocą śnieżne szczyty,
co Trójgłowemu służą za podnoże;
jezioro Bohiń pod strażą skał litych
od srogich wichrów wolne drzemać może;
i tylko w głębi wód toczą bój zgraje
sumów, i bój ich nigdy nie ustaje.

Czyż to jezioro, nad którego brzegiem
tkwisz, Czartomirze, to nie myśli twoje?
Tej nocy przerwa między walk szeregiem,
lecz w tobie nadal wichry toczą boje
i coraz prędszym krew twa tętni biegiem,
a jeśli słuszne domniemanie moje,
to rozpacz, która gryzie cię i szarpie,
bardziej dojmuje niż żarłoczne Harpie.

Na polu stare pnie Słowiaństwa gniją,
w wojnie domowej polegli mężowie,
parscy najeźdźcy krzywdą ludu tyją,
jęczą pod jarzmem cni Sławy synowie,
losy szczęśliwe obcym wieńce wiją,
którzy je z pychy obnoszą na głowie.
Lecz choć cię boli rana rozogniona,
w ślad Utyckiego nie pójdziesz Katona!

Krótszy jest opór, mniej wytrwały sprzeciw
w latach podeszłych, gdy głowa już siwa;
w młodości jednak mocniejsze są sieci,
w których nas trzyma moc złudzeń kłamliwa;
co w tobie życie, Czartomirze, nieci,
przeszłość mi twoja dość jasno odkrywa,
gdyż cię nie tylko chęć obrony skora
wiodła na środek Bledzkiego jeziora.

Tam, na te wyspę omytą fal wodą,
gdzie dziś pielgrzymki czczą Panną Maryję,
z tłem w głębi śnieżnych gór, co w niebo wiodą
nad krajem, który czarów swych nie kryje,
z lewa się wznosi zrąb Bledzkiego grodu,
a z prawa wzgórek za wzgórkiem wije.
Dziedzina krańska najpiękniejsza w kraju
jest z pewnych względów podobna do raju.

Tam w Czartomira czasach na tej wyspie
stał posąg Żywii od pospólstwa czczony,
chłopcy pokłony bili przed nim niskie,
korowód dziewcząt czci jej poświęcony
składał uśmiechy swe i łzy swe wszystkie,
oręż jedyny swój niezwyciężony.
Tam stróż Starosław z piękną córką swoją
jako odźwierni u wrót chramu stoją.

Tam Bogumiła, piękna jak dziewica
zwąca się Hero z Abydos krainy,
niewinność bije z jej oczu i lica,
czar z nieświadomej swego piękna miny,
młodzieńców rój swym hołdem zaszczyca,
do dumy z tego nie widzi przyczyny.
Ma lat szesnaście, w rozkwicie urodę
i nie zajęte nikim serce młode.

Czartomir pragnąc złożyć dar bogini
z owiec, owoców i pierwszych ziarn żniwa,
starym zwyczajom wiary zadość czyni
i w lekkim sudnie na wyspę przybywa.
Gdy do strażniczki zbliża się świątyni,
nagła z jej oczu serce mu przeszywa
strzała miłości, najmniej spodziewana,
czuje, jak pali go płomienna rana.

O ciesz się, ciesz się, Czartomirze,
że taki zachwyt budzi twe spojrzenie,
dziewczyna tonie w nagłych wzruszeń wirze,
mowa jej drżąca, wzrok utkwiony w ziemię,
jak brzask, tym krwistszy, im dzień coraz bliżej,
tak bladą twarz jej barwią róż płomienie,
a dłoń jej w twoim ręku zatrzymana,
jak przez nieznaną moc zaczarowana.

Niech wieszcz opisze wasze dni świetliste,
całego lata uczuć waszych dzieje,
to, jak Czartomir wciąż odwiedza wyspę,
jak między nimi ojciec jej młodnieje,
jak przypomina dni młodości mgliste,
jak ta ich miłość serce jego grzeje,
to upojenie ich w szczęsnej godzinie,
co szybko w bólu rozstania przeminie.

Czas, Czartomirze, zbierać się do drogi.
Słyszysz? Już trąbka wzywa nas do boju!
wiedzie ze sobą hordy Valhun srogi,
aby świątynie palić wśród rozboju.
Zewsząd obrońcy idą w bój bez trwogi
za starą wiarę matki twej i twoją,
tę samą, której służy twa dziewczyna,
ta miłość twoja czysta i jedyna.

Jakże bolesna jest chwila rozstania!
Łzy im gorące spływają po twarzy,
jedno w uścisku drugiego się słania,
jedno drugiego pocałunkiem darzy,
ojciec łzom z oczu toczyć się nie wzbrania
i w niemym bólu głowę w dłoniach waży,
wiedząc, że w takim żalu i rozpaczy
słowo pociechy niewiele już znaczy.

Tryumf zwycięstwa wspomniałby i sławę,
gdyby sam jeszcze w ich możliwość wierzył,
ale w dół Kokry do Kranja przez Drawę
Valhun już przywiódł hordy swych żołnierzy.
Czartomir pragnie tylko śmierci krwawej,
nie, by swych braci wyzwolić z obierzy. –
Nadeszło pismo, że wsie i świątynie
płoną . – Kto żyw-li, niech się broni imię!

I poszedł walczyć bez laurów zwycięstwa,
chcąc tylko dowieść dumy swego rodu,
gdzie mieczem skinie, tam śmiertelna klęska,
tam trup na trupie pada krwawą kłodą,
a popłoch przed nim i trwoga niemęska;
lecz ani miecze, ani mury grodu
już uratować ojców starych bogów
ni ich obrońców przed śmiercią nie mogą.

Tuż nad jeziorem Bohiń zwyciężony,
wsparty na mieczu stał po krwawym boju
w głęboką toń jeziora zapatrzony,
okropne myśli w głowie mu się roją,
chce sobie życie odebrać, szalony,
lecz czuje, że nie władnie ręką swoją,
bo oto wspomniał łzy swej Bogumiły
i one go od śmierci ocaliły.

Znów pragnie ujrzeć postać ukochaną,
powitać miejsce niedawnej miłości,
czy ją zastanie jeszcze taką samą,
czy myśl w jej sercu o nim wiernie gości,
czy może branką jest gwałtem porwaną,
czy już spoczywa w grobowej ciemności,
czy żywa – głowa mu od myśli gorze,
przedtem z tym światem rozstać się nie może.

Rybak, co stamtąd nocą przywiosłował,
życzliwie ostrzegł: niech ostrożny będzie;
Valhun z jeńcami srogo postępował,
a chrześcijanie szukają go wszędzie,
niechby się lepiej ujść stąd zdecydował;
jeżeli razem z nim do łódki siędzie,
on go w pewniejsze miejsce przeprowadzi.
Czartomir czyni, co mu rybak radzi.

Szybko wiosłują, pomykają w stronę,
gdzie do jeziora uchodzi Sawica,
lekki wiatr głaszcze ich ręce zmęczone,
łódź mknie jak śmigła w niebie gołębica.
Rybak skierował łódź w gąszcze splecione,
gdzie już nie dojrzy jej wroga źrenica.
Zda mu się, że gość głodny, więc się porwie
i rad częstuje go tym, co ma w torbie.

Chciał mu Czartomir wzajemności prawem
odpłacić – a tu skarb wojsku rozdany;
lecz Bogumiła z ojcem Starosławem
miała dla niego dar złota schowany,
zlecił mu do nich wyruszyć niebawem,
wręczając pierścień im obojgu znany
na znak o prawdzie słów jego przed nimi,
niech mu przywiezie ćwierć złota z ich skrzynie.

Kazał wywiedzieć się o Bogumiłę,
czy żyje jeszcze, czy ogląda słońce,
czy się przed wrogiem kryć ma jeszcze siłę,
czy strzegą fale ją otaczające
i jakie drogi są najmniej zawiłe
do miejsca, gdzie przebywa, prowadzące.
Jutro, gdzie upust Sawicy szeleści,
będzie na dobre lub złe czekał wieści.

Już dwa dni szumu wodospadu słucha,
patrzy, jak w dole woda się kotłuje,
jak gniewnie huczy, jak drży skała krucha,
gdy ją od spodu łbem wiru szturmuje,
jak z dna chlust wściekły pod niebo wybucha
i białą pianę wkoło rozpryskuje! –
Tak się rozpędzi, potem nagle stanie
junak; Czartomir sam z sobą się łamie.

Z tych myśli budzi go jakaś rozmowa,
widzi dwóch mężczyzn na ścieżce zielonej,
każdy z tobołem; pierwszego surowa
postać – to rybak, a drugi zgarbiony,
w sutannie, głowę pod kapturem chowa,
widać, przed krzyżem wybija pokłony.
Sama się ręka po miecz pokwapiła,
lecz nagle – co to? – przed nim Bogumiła.

„O, Bogumiło, pójdź w moje objęcia!
Jakaż nagroda za ból i gorycze,
jakiż to bezmiar radości i szczęścia,
gdy patrzę znowu w twe drogie oblicze,
niech los tnie biczem, niech wzmaga swe cięcia,
niech burza zgasi na niebie gwiazd znicze,
niech się świat cały rozpadnie lub skona,
skoro cię nie mogę wziąć w swoje ramiona.”

Lecz ona z ramion jego się wymyka
i na kamieniu nie opodal siada,
głosem wzruszonym, co brzmi jak muzyka
zakochanemu, te słowa powiada:
„Czas nam się rozstać, niech każde pomyka
swą własną drogą, co w chaszczach zapada:
może się kiedyś drogi te spotkają,
znajdziesz mnie zawsze w tym samotnym kraju.

Muszę ci wyznać, jestem chrześcijanka,
wiarę w bałwanów rzuciłam fałszywą,
zniknęła ona jak szron w świetle ranka,
mój ojciec także ochrzcił głowę siwą,
na dno jeziora – ja, Marii poddanka,
strąciłam Żywię, czcząc wiarę prawdziwą.
A jakie były tej zmiany pobudki,
mój Czartomirze, posłuchaj słów krótkich:

Nieraz na wyspie w głuchej samotności,
kiedy łódź ciebie ode mnie uniosła,
myślałam sobie o naszej miłości,
że jest jak fala trącana przez wiosła,
że jak w tych chłodnych wód obojętności
utonie naszych serc muzyka wzniosła,
że nie ma takiej ziemi ani gwiazdy,
by się dwa serca w szczęściu odnalazły

Te myśli, odkąd poszedłeś w bój srogi,
i dniem, i nocą trapiły mnie wielce,
o życie twoje zawsze pełna trwogi,
bezradne w piersi tłukło się me serce,
wszystkie do ciebie zamknięte są drogi,
żadnej pociechy w tej mojej rozterce.
Bezsilna, chora, rozpaczą przybita,
co noc modliłam się, by dzień zaświtał.

Jęłam żołnierzy pytać o los wojny,
tych, co wciąż jeszcze wojowali z wami,
ludzi nauczał tam mąż bogobojny,
ten, który tutaj przybył razem z nami.
«Stworzył nas – mówił – Bóg we wszechmoc zbrojny,
grzech nas Adama pogrążył w otchłani,
Syn Boży na się wziął postać człowieka,
by dać nam szczęście, na które świat czeka.»

Mówił, że Bóg ten jest litości Bogiem,
że wszystkich ludzi kocha jak swe dzieci,
że ziemia, ten kraj próby, jest nam progiem
do niebios, w których wieczne słońce świeci,
że z jego ręki płyną dary mnogie,
że w ciałach naszych ból i rozkosz nieci,
i że choć ciężkie zsyła na nas próby,
żadnego z dzieci swych nie pragnie zguby.

Że ludzi wszystkich stworzył dla niebiosów,
gdzie jego chwała świeci bez zaćmienia,
gdzie wyzwolone z ziemskich swoich losów
wybranych istot całe pokolenia
święcą swą radość, chór dziękczynnych głosów
czci boska mądrość i łaskę zbawienia,
że węzłem wiecznym będą połączeni
ci, co się wiernie kochają na ziemi.

Z myślą o tobie idąc ku domowi,
spotkałam tego, co tę naukę głosił,
słowem przyjaznym grzecznie mnie pozdrowił,
rzekł, że druidem był, lecz dziś krzyż nosi,
prawdziwą wiarę naszemu ludowi
pragnie zaszczepić, chodząc od wsi do wsi,
a że nad światem zmierzch właśnie zapada,
więc o gościnę prosic mu wypada.

W domu rozmawiał z nami aż do rana
o tym, co rzekły mędrce i proroki,
jak grzech śmiertelny Ewy i Adama
zmyły na krzyżu krwi świętej potoki,
sądny dzień także wspomniał i szatana,
i cuda, w których sens wiary głęboki
wyjaśnił, dusze nasze rozanielił,
a gdyśmy uwierzyli, chrztu udzielił.

Lecz ja nad jednym bez przerwy cierpiałam,
ze ty nie jesteś w poczcie nowej wiary,
wielekroć głowę twoją w snach widziałam
martwą, składaną na śmiertelne mary,
z lęku o ciebie w każdej chwili drżałam,
abyś nie przebrał w bitwach grzechów miary.
Mąż boży serce moje uspokoił,
mówiąc, że Bóg wysłucha modłów moich.

Ileż to razy odtąd w samotności
na klęczkach Marii wzywałam pomocy:
«Użyj, o Boże, nad nim swej litości,
bo nieświadomie służy siłom nocy,
strzeż go, by nie stał się ofiara złości,
ochroń do przed nią tarczą swojej mocy!»
W te noc tyś jeden swe życie ocalił,
gdy wszystkich twoich sen śmierci powalił.

Ze snu się swego ocknij, Czartomirze,
porzuć swe błędy, sposób życia grzeszny,
zła manowcami nie schodź coraz niżej,
niechby już mroki nocne się rozpierzchły
i świt rozwinął skrzydła swoje chyże,
i by się wreszcie drogi nasze zeszły,
darząc nadzieją, zanim śmierć nas zmoże,
wiecznego szczęścia na niebiańskim dworze.”

CZARTOMIR
Czymże-ć odpłacę, Bogumiło droga,
za to, cos przeszła, za to, coś przeżyła,
serce me radość obejmuje błoga
z wdzięczności, którą miłość twa wznieciła,
póki mi życia nie tknie śmierć złowroga
i nocy wiecznej nie schłonie mogiła,
trwać chcę złączony z tobą w tym ordynku
jednością wiary, myśli i uczynku.

Jakżebym mógł się nie zgodzić na wszystko,
odmówić tobie jakiejkolwiek rzeczy,
lecz zważ, kto zmienił kraj nasz w popielisko,
pomyśl o zbrodniach Valhunowych mieczy,
ileż ze ściętych w Kranju głów krwi trysło,
nikt z twoich chrześcijan temu nie zaprzeczy,
więc powiedz, czy Czart nie jest mniej złośliwy
niż ten twój Bóg, jak mówisz, miłościwy?

KAPŁAN
Pokój na ziemi ludziom dobrej woli!
Tak chór aniołów śpiewał z wysokości,
gdy na tę ziemię nędzy i niedoli
schodził Pan zgody, dobra i miłości,
teraz On wszystkie narody zespoli
w jedną braterską rodzinę ludzkości.
A Valhun działa nie po myśli bożej,
stwierdzam ja, kapłan, i Bóg go ukorzy.

CZARTOMIR
Wierze miłości, pokoju i zgody
nie stanę przeciw – wierze Bogumiły,
wiem, bóstw i bożków różnych korowody
głowy kapłanów naszych wymyśliły,
w nich czciłem tylko przodków naszych rody,
teraz je wojska potężne zwaliły.
Jeśli połączy ans chrzest, Bogumiło,
czy i małżeństwo by nas połączyło?

BOGUMIŁA
Jest przesądzony krótki żywot róży,
kiedy upadnie na nią szron wiosenny
albo gdy nawrót zimy się przedłuży;
tak i z dziewczyną, gdy los szczęścia zmienny
zrani jej serce,
spokój jego zburzy
i życie zmieni w krótki majak senny;
czyż warto łączyć się na krótka chwilę,
by znów rozłączyć się i cierpieć tyle?

By cię od śmierci zbawił nieszczęśliwej
i miłość naszą w niebie ubezpieczył
na całą wieczność – Bóg prawdziwy,
zrzekłam się, miły, wszystkich ziemskich rzeczy,
zrzekłam się pragnień rozkoszy fałszywej,
zrzekłam się związków doczesnych dla wiecznych –
prośby zostały moje wysłuchane.
Nie, żoną twoją, miły, nie zostanę.

Bogu przyrzekłam czystość mego ciała
i Jezusowi, i Najświętszej Pannie,
nie wiem, lat ile żyć będę musiała
w nadziei nieba i udręce pragnień,
lecz w ślubach moich wierna i wytrwała
Temu, co włada światem nieustannie,
a nie złamałam słów danych nikomu,
więc już nie mogę zostać twoją żoną!

Słysząc to kapłan ozwał się w te słowa:
„Szczęścia w małżeństwie nie każdy jest godny,
w tym względzie sprawa nasza jednakowa,
w dziele zła udział swój mając osobny:
ja, druid, siałem fałsz w rodaków głowach
i gdyby miecz twój nie wsparł go wyrodny
błędne wierzenia byłyby za nami –
i nie byłoby tylu żon wdowami.

Teraz przez Oglej prowadzi twa droga,
tam patriarcha gestem swojej dłoni
kapłana wiary uczyni z jej wroga,
by tych ratował, których do zła skłonił.
Do krajów wschodu doszła już wieść błoga,
ziarna czekają siewu z twojej dłoni,
więc do Ogleju, tam czekają, wierzaj,
aby wyświęcić cię na duszpasterza”.

CZARTOMIR
Dobrześ powiedział, los mój niełaskawy,
szczęście w tym życiu nie jest mi sądzone:
ojciec nie zdobył zwycięstwa ni sławy
przegrał w rozprawie życiem przypłaconej,
matce oszczędził czas niewoli łzawej,
gdyż wcześnie zeszła w grób z darni zielonej.
Szczęścia miłości mojej już nie liczę,
bo jakże krótkie były jej słodycze!

Głos trąby nagle rozebrzmiał wśród ciszy,
od Bogumiły drogiej mnie oddzielił,
w bitwach z Valhunem pierś odwagą dyszy,
jednak zwycięstwa los nam nie udzielił,
miecz wszystkich moich wyciął towarzyszy,
schron mój w nadziei, dom w leśnej gardzieli.
Małżeństwo ze mną kogóż by nie zlękło,
gdy zły los ciężką doświadcza mnie ręką.

BOGUMIŁA
Prawej miłości nie zna ten, kto głosi,
że zły los może śćmić ją choć na chwilę,
czystym płomieniem wiecznie się unosi,
nawet gdy ciało kładzie się w mogile,
odmawia świadczeń, o które świat prosi,
podległa większej niż człowiecza sile.
Odkryjesz wreszcie, lecz po tamtej stronie,
głębię miłości, co w mym sercu płonie.

Idź głosic prawdę, której oczekuje
ziemia słowiańska, wspólna nasza matka,
ja będę wszędzie, gdzie mnie los skieruje,
Bogu i tobie wierna do ostatka,
w niebie u boku ojca zamelduję,
żem ślubna z tobą dziewicza mężatka,
a gdy zakończysz dzieło rozpoczęte,
przyjdziesz tam do mnie, mąż mój, w miejsce święte.

Wtem chmury pierzchły i rozbłysło słońce,
a na sylwetkę drobną Bogumiły
padły odblaski tęczy barwniejące,
twarz jej niebiańskim pięknem rozjaśniły.
Z trudem zaciska w oczach łzy gorące,
jakby go nagle światła oślepiły,
nie, to nie jawa, to chyba sen duszy,
tak się Czartomir tym widokiem wzruszył.

Kiedy ochłonął, pomyślał, że jeśli
będzie w potrzebie, w grę nie wejdzie złoto:
rybak je weźmie i ci, co je nieśli.
Rzekł: „Bogumiło, chcę prosić cie o to,
żeby Starosław zamiar swój przekreślił
i złoto, zamiast mnie, oddał sierotom’.
Wziął ją w ramiona, serdecznie uścisnął
i, juz odchodząc, łzami w oczach błysnął.

„O, zostań jeszcze, nim się rozstaniemy,
spełnij mą prośbę – rzekła Bogumiła. –
By serca mego lęk nie trapił niemy
i bym cierpienia wytrwalej znosiła,
wyrzecz się błędów za chrzest, skarb bez ceny,
nim do Ogleju ruszysz – niech twa siła
wzmoże się w drodze, która jest daleka,
woda jest blisko, obok kapłan czeka.”

Czartomir milcząc przed prośbą się skłania,
do wodospadu zbliża się Sawicy,
kapłan modlitwę razem z nim odmawia,
chrzci w imię Trójcy Świętej tajemnicy.
Wszyscy obecni padli na kolana,
z radości płonie blada twarz dziewicy,
co tak niedawno, aż sama się dziwi,
była kapłanką przy bogini Żywii.

Kiedy się wreszcie znalazł w Akwilei,
wolne od fałszu poznał księgi święte,
wyrzekł się wszelkich złudzeń i nadziei,
został kapłanem: błędów drogi kręte
wśród swych rodaków prostował, z kolei
wśród obcych mroki rozpraszał przeklęte.
A Bogumiła? W domu ją znajdziecie.
Nie zobaczyli się już na tym świecie.

Źródło: Piechal Marian, Antologia poezji słoweńskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1973.