Znakomita jedenasta teza Marksa o Feuerbachu narzuciła filozofom, aby lepiej zmieniali świat niż go tłumaczyli. Kiedy teza stała się ciałem, kiedy teoria zamieniła się w praktykę, na śmietnisku historii zaakceptowano jeszcze jedną wypowiedź o tym, że dobrymi chęciami jest piekło wybrukowane. Lekcja, która właściwie nie ma się jeszcze ku końcowi, była długa i dla stu milionów ludzi tragiczna. Nie zawinili tylko filozofowie, jednak nie są też bez grzechu.
To był wstęp do tego, aby postawić sobie proste, właściwie już wielokrotnie formułowane pytanie: Jaką rolę pełni i jakie zadanie stawia przed sobą filozofia dzisiaj – po nieudanych intelektualnych inwestycjach i nieomal straconych iluzjach. To pytanie bardzo chętnie stawiamy także my-dziennikarze, kiedy przed mikrofonem posadzimy filozofa. Oczywiście takiego, który jest w ogóle przygotowany, aby przed nim siedzieć. Przesadzilibyśmy, gdybyśmy stwierdzili, że w dzisiejszych czasach filozofowie licznie wykorzystywali możliwości, jakie oferuje im globalna sfera medialna. W większości chętniej pozostają oni wewnątrz bezpiecznych akademickich okopów i specjalistycznych ogródków (od np. filozofii żywienia do filozofii wolnego czasu) i tylko rzadko, przynajmniej publicznie, interesują się problemami społeczeństwa, którego są częścią. Właściwie nie można im mieć tego za złe. Jeśli filozofię rozumieć dosłownie, a więc jako umiłowanie mądrości, to dystans do „zewnętrznego”, „banalnego” świata jest niejako wpisany w samą naturę filozofii. Alternatywa tego zdystansowania może z łatwością zamienić się w spektakl medialny i intelektualne gwiazdorstwo. To myślenie jest o tyle niepokojące, o ile niepokojąca i zabawna jest forma jego wygłaszania. Jeśli nie ogłaszania.
Jeszcze niedawno na filozoficzne pytanie, jaka jest rola filozofii we współczesnym świecie, odpowiadało dwóch filozofów. Pierwszym z nich jest Włoch Gianni Vattimo, ojciec uspokajającej „słabej myśli”, gość kongresu poświęconego estetyce, który odbywał się w Portorož. Drugim jest Słoweniec Slavoj Žižek, wielka akademicka gwiazda amerykańskich i europejskich uniwersytetów, którego także zaproszono do Portorož, aby poprowadził wykład dla elity od promocji i reklamy. Jak odpowiadają? Vattimo mówi, że zadaniem filozofii jest krytyka ideologii. Musi ona obudzić wątpliwości co do powszechnie przyjętych myśli i apriorycznych prawd. Vattimo więc w roli filozofa stawia intelektualistę, jako społecznie wrażliwego myśliciela, którego wiedza musi stanąć na poziomie zadania. Žižek idzie jeszcze dalej, gdyż ideologię i ogólnie przyjęte prawdy przekształca w pytania, które same te prawdy implikują. Mówi, że filozof nie może odpowiadać na pytania, ale musi poddawać w wątpliwości same pytania. Jakby chciał powiedzieć, że sam problem zawsze skrywa także część rozwiązania. Odpowiedź, jakby kontynuował po kropce, w jakiś sposób komentuje Vattimo: Oczywiście brzmi to, jakbym powiedział, że to jest wszystko albo nic.
Nic łatwiejszego niż powiedzieć, że filozof (intelektualista) musi ciągle wątpić w to, co uchodzi za ogólnie przyjętą, powszechną prawdę. I znów nie istnieje nic trudniejszego, niż z tej wątpliwości, krytycznego dystansu, z pytania o „poprawność” samych pytań, z samego myślenia wyciągnąć coś pociągającego, użytecznego, jak to się dziś chętnie mówi. Tak więc myśl staje się praktyczna, słowo ciałem. A to się staje, jak wiemy od Marksa, kiedy porwie tłumy. Ale być może dopiero tu dochodzimy do prawdziwego problemu. Mianowicie, dlaczego myśl filozoficzna miałaby w ogóle porywać tłumy? To prawda, że już Platon na najwyższym szczeblu w swoim idealnym państwie postawił filozofów na miejscu władców i że Hegel uznał filozofię, względnie system filozoficzny, za najważniejszą naukę. Jednak filozofia, a wraz z nią i filozofowie, poza rzadkimi derywatami i odchyleniami, nigdy właściwie nie byli uczestnikami społecznych wydarzeń. Co więcej, jeśli którakolwiek, to właśnie filozoficzna myśli jest konstytutywna – Hegel podnosi brwi – kiedy wszystko już się kończy. Jeśli uczyni to wcześniej, coś może stać się siłą tej bądź tamtej ideologii. Historia daje kilka pouczających przykładów. Perspektywa czy retrospekcja, to jest teraz pytanie. Kogut, który pieje o świcie, czy sowa Minerwy, która rozkłada skrzydła dopiero wtedy, gdy uspokoją się żądze dnia.
Także każdy student filozofii wie, że jedna z podstawowych ideologicznych zawiłości dotyczy trudności z określeniem początków samej myśli. Od samego początku, kiedy podejmujemy się jakiegoś problemu. Jeśli więc pytamy, jaka jest rola filozofii dzisiaj i tutaj, pytamy także o to, jaka była rola filozofii w którymkolwiek okresie kulturowej historii ludzkości. I, co z tego wynika, dlaczego w ogóle filozofia? Na to pytanie filozofowie sami najchętniej odpowiadają posługując się filozofią Arystotelesa, który źródło ludzkiego zapotrzebowania na filozofię wytłumaczył zdziwieniem. Najpierw zdziwieniem, że w ogóle coś istnieje. Niech to będzie księżyc, kamień, czy człowiek. To niewinne zdumienie (zdumienie zatracone, które już nie wróci?) jest chyba tym, czego nam brakuje po wszystkich spektaklach i porażkach ludzkiej historii. Standaryzacja i ujednolicenie w globalnej wiosce mass mediów i w rozmaitych sieciach powodują u nas obumarcie uczucia różnorodności, wielokulturowości i niezwykłości. Teraz nie jest odpowiedni moment na intelektualną lekcję moralności: być może zadaniem współczesnej filozofii nie jest tylko tęskne wyczekiwanie w patosie dystansu do ogólnie przyjętych obrazów myślowych i powszechnych prawd, jak twierdzi Vattimo, ale spekulacyjne (także spektaklowe) problematyzowanie samych pytań, jak twierdzi Žižek. Zadaniem filozofii mogłyby być także, mówiąc w skrócie, czas i przestrzeń - nad nimi będzie myśleć; nie tylko niszczyć, ale też rozwijać. Filozofia jest dzisiaj skazana na społeczną marginalizację, bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. A jednocześnie, o ile stara dama jest jeszcze żywa, jedyna posiada narzędzie, którym może rozwijać świat. Co za paradoks! I co za splendor!
Przekład: Anna Mackiewicz
Znamenita Marxova 11. teza o Feuerbachu je filozofom naložila, naj svet raje spreminjajo kot razlagajo. Ko je teza meso postala, ko se je torej teorija spremenila v prakso, je na smetišču zgodovine pristalo še eno pričevanje o tem, kako lahko dobri nameni tlakujejo tudi pot v pekel. Učna ura, ki sicer še ni povsem pri koncu, je bila dolga in za stotine milijonov ljudi tragična. Niso je zakrivili zgolj in samo filozofi, brez greha pa tudi niso.
Tole je bil uvod v preprosto, sicer že neštetokrat formulirano vprašanje: Kaj je (potemtakem) vloga in naloga filozofije danes – po spodletelih intelektualnih investicijah in skoraj izgubljenih iluzijah? To vprašanje zelo radi postavljamo tudi novinarji, kadar pred mikrofon posadimo filozofa. Tistega, seveda, ki je sploh pripravljen sedeti pred njim. Pretiravali bi namreč, če bi trdili, da so dandanes filozofi trumoma izkoristili možnosti, ki jim jih ponudi globalna medijska sfera. Večinoma raje ostajajo znotraj varnih akademskih okopov in specialističnih vrtičkov (od, denimo, filozofije prehrane do filozofije prostega časa) in se le redko, vsaj javno, zanimajo za probleme družbe, katere del so. Tega jim sicer ne gre preveč zamerit; če filozofijo jemljemo dobesedno, torej kot ljubezen do modrosti, je distanca do “zunanjega”, “banalnega” sveta nekako vpisana v samo naravo filozofije. Alternativa tej distanciranosti pa se lahko kaj hitro sprevrže v medijski spektakel in intelektualno zvezdništvo. Tu je mišljenje vznemirljivo toliko, kolikor je vznemirljiva in zabavna forma njegovega oglašanja. Če ne kar oglaševanja.
Kakorkoli. Pred nedavnim sta na to, kajpada filozofsko vprašanje, se pravi, kaj je vloga filozofije v sodobnem svetu, odgovarjala dva filozofa. Prvi je Italijan Gianni Vattimo, oče pomirjujoče “šibke misli”, ki je bil gost kongresa za estetiko v Portorožu. Drugi je Slovenec Slavoj Žižek, veliki predavateljski zvezdnik ameriških in evropskih univerz, ki so ga, prav tako v Portorož, povabili, da predava oglaševalski eliti. Kako odgovarjata? Vattimo pravi: Naloga filozofije je delovati kot kritika ideologije. Mora zbujati dvome o splošno sprejetih mislih in apriornih resnicah. Vattimo torej filozofa postavlja kot intelektualca, kot družbeno občutljivega misleca, čigar védenje mora biti na ravni naloge. Žižek gre še malo dlje, saj ideologijo in splošno sprejete resnice premakne že v vprašanja, ki jih te resnice implicirajo. Takole pravi: Filozof ne sme odgovarjati na vprašanja, ampak mora podvomiti o samih vprašanjih. Kot bi hotel reči, da problem sam vedno skriva tudi del rešitve. Odgovora pa nekako komentira Vattimo, ko po piki nadaljuje: Seveda zveni, kot bi rekel, to je vse ali nič.
Nič ni torej lažjega kot reči, da mora filozof (intelektualec) vedno dvomiti o tistem, kar velja za splošno sprejeto, za občo resnico. Pa spet, tudi nič težjega ne obstaja, kot iz tega dvoma, kritične distance, iz spraševanja o “pravilnosti” samih vprašanj, iz samega mišljenja torej, potegniti nekaj oprijemljivega, uporabnega, kot se temu danes rado reče. Da torej misel postane praktična, beseda meso. To pa postane, kot vemo od Marxa, ko zajame množice. Ampak tu morda šele pridemo do pravega problema. Namreč, zakaj naj bi filozofska misel sploh zajela množice? Že res, da je Platon filozofe postavil na najvišje mesto v svoji idealni državi, na mesto vladarjev države, in da je Hegel postavil filozofijo oziroma filozofski sistem kot vrhovno znanost. Vendar filozofija in z njo filozofi, razen redkih derivatov in odklonov, nikoli niso bili ravno akterji družbenega dogajanja. Še več, če za katero, potem je za filozofsko misel konstitutivno, da, tako Hegel, dvigne svoje obrvi, ko je že vse končano. Kadar to počne prej, lahko kaj hitro postane sila te ali one ideologije. Zgodovina hrani kar nekaj poučnih primerov. Perspektiva ali retrospektiva, to je zdaj vprašanje. Petelin, ki ob zori kikirika, ali Minervina sova, ki razpne krila šele tedaj, ko se strasti dneva pomirijo.
Vsak študent filozofije tudi ve, da se eden temeljnih miselnih filozofskih zapletljajev vrti okoli težav z začetkom same misli. Od kod začenjamo, ko se lotimo kakega problema. Če se torej sprašujemo, kakšna je vloga filozofije danes in tukaj, se sprašujemo tudi, kakšna je bila vloga filozofije v kateremkoli obdobju kulturne zgodovine človeštva. In, posledično, zakaj sploh filozofija? No, na to vprašanje filozofi sami najraje odgovarjajo z Aristotelom, ki je izvor človekove potrebe po filozofiji razložil s čudenjem. Najprej s čudenjem, da nekaj sploh je. Pa naj si bo to luna, kamen ali človek. Prav to nedolžno čudenje – nedolžnost izgubljena ne vrne se nobena? – je nemara tisto, kar nam po vseh spektaklih in debaklih človeške zgodovine danes manjka. Poenotenim in uniformiranim v globalni vasi množičnih medijev in različnih medmrežij nam zamira občutek za različnost, pestrost in neznano. A zdaj ni pravi trenutek za intelektualistično moralko: morda naloga sodobne filozofije ni toliko to, da vztraja v patosu distance do splošno sprejetih miselnih obrazcev in občih resnic, kot pravi Vattimo, ali da spekulativno (pa tudi spektakelsko) problematizira sama vprašanja, kot pravi Žižek. Naloga filozofije bi bila lahko, zgoščeno povedano, tudi takšnale: čas in prostor, ki ju premišljuje, ne zgolj destruirati, temveč tudi razpirati. – Filozofija je danes obsojena na družbeno marginalnost; bolj kot kadarkoli doslej. A hkrati ima, kolikor je stara gospa še pri življenju, morda edina orodje, da zares razpira svet. Kakšen paradoks! In kakšno razkošje!