Mathias Döpfner jest najważniejszym władcą medialnego imperium, ale przede wszystkim największego niemieckiego domu wydawniczego Axel Springer, który zarządza stu pięćdziesięcioma gazetami w trzydziestu dwóch państwach. To człowiek, który jest przekonany, że internet nie wymiecie gazet na śmietnisko historii, ponieważ kryzysy są częścią składową i jednocześnie generatorem rozwoju przemysłu prasowego. To prawda. Kryzys od zawsze był dla gazet zjawiskiem naturalnym, a to dlatego, że gdy przed czterystu laty (lub jakiś rok więcej) Johann Carolus w Strasburgu wydrukował pierwszą gazetę, a groziło jej zamknięcie zaledwie po dwunastu dniach – jego gazetę po prostu kopiowano. Historia gazety zaczęła się więc od kryzysu praw autorskich.
Kryzysów było później jeszcze kilka. Największymi z nich były: rozwój telewizji w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku i rozwój internetu pod jego koniec. Bill Gates był bezlitosny. W 2000 roku gazety będą tylko wczorajszymi wiadomościami; nie będą już istnieć – wyrokował jeszcze 10 lat wcześniej. A właśnie w tym roku wydawcy gazet na całym świecie zarobili najwięcej w historii mediów. Potem wskaźniki znów skierowały się w dół. Co, jeśli Gates ma rację, a pomylił się tylko o jakieś dziesięciolecie?
My, medialni menadżerowie uwielbiamy kryzysy, komentuje Döpfner. Rywalizujemy między sobą o to, kto najdokładniej je wykryje i kto na nie najlepiej zareaguje. Nikt nie chce być dinozaurem. Dlatego, dodaje, tym razem musimy być uważni, żeby z powodu samego strachu przed tym, że przychodzi czas, aby umierać, nie popełnić samobójstwa. Samobójstwo jest nieuniknione – twierdzi Döpfner – jeśli gazety dadzą się zwieść teorii, że z powodu internetu i następstw, które przyniósł na front dziennikarstwa, muszą zmienić od podstaw wszystko to, co i jak robiły do tej pory. Döpfner, który oczywiście jest nie byle kim, jest przekonany, że nowe media jeszcze nigdy nie wyparły starych i że ich rozwój mediów jest postępujący, a nie zstępujący. Dotychczasowe fakty to potwierdzają, wszak przy powstaniu mediów, czyli radia, telewizji czy internetu, nie urzeczywistniła się żadna ze śmiertelnych zapowiedzi. Czy więc gazeta, jaką znamy, przetrwa?
Zależy. To pytanie trafia w samą istotę dziennikarstwa. Dziennikarstwa prasowego, jako alma mater dziennikarstwa w ogóle. Innymi słowy: odpowiedź na pytanie o przyszłość gazet nie mogłaby być odpowiedzią na pytanie, ile czasu gazety będą się jeszcze ukazywały w swoim czterystuletnim formacie, a więc na papierze. Także najbardziej uparci oldtimerzy będą prawdopodobnie musieli zmierzyć się z faktem, że papier odchodzi do lamusa. Przynajmniej taki, który szeleści, ma swój specyficzny zapach i barwi palce, gdy jest świeży. Gazety będziemy czytać na papierze elektronicznym, który „wydrukuje” nasza komórka, palmtop albo cokolwiek innego. Czy to jednak oznacza, że razem z tym zmieni się także samo dziennikarstwo?
Co jest jego podstawą? Ekskluzywna, trafna, dobrze opracowana wiadomość – temat. Niezależne zdanie. I, co jest równie ważne jak dwa pierwsze postulaty, dobry, ujmujący język autora. Trzeba do tego dodać jeszcze jedną cechę, która zdecydowanie odróżnia gazety od internetu. Mianowicie, cechą gazety jest to, że prowadzi czytelnika – tzn., że oferuje mu, opracowuje i komentuje wiadomości i tematy, o których sądzi, że są istotniejsze od innych. Jest jakimś selekcjonerem, czymś, co hierarchicznie porządkuje i stara się oddzielić ważne od nieważnego. Jak jest z tym w internecie? Użytkownik internetu zazwyczaj już przy swoim pierwszym kliknięciu jest przekierowany do obszaru, który go interesuje. Do informacji o nim dochodzi nieporównywalnie szybciej; w przeciągu kilku sekund i po kilku kliknięciach myszki może się uzbroić w informacje, które go interesują. Po pożądanej zawartości może się poruszać wertykalnie i bardzo szybko. Z drugiej strony gazeta niesie ze sobą zapiski o rzeczach, których czytelnik nie podejrzewałby o to, że mogą go zainteresować. Mimo tego, że Internet jest nieporównywalnie rozleglejszy od gazety, prawdziwą szerokość – z odróżnieniem centrum od marginesu, z selekcją i porównywaniem – daje prawdziwa gazeta. Nie internet. A jakże często słyszy się, że jest na odwrót.
Moglibyśmy ująć ten problem jeszcze inaczej: klikając na to, na co użytkownik internetu sam się zdecyduje (a wybór jest gigantyczny), staje się sam sobie redaktorem i jednocześnie, jeśli chce, także komentatorem oraz współtwórcą sieciowych treści, natomiast czytelnik gazety jest prowadzony. Dziennikarstwo internetowe może mieć praktycznie tylu dziennikarzy, reporterów i redaktorów, ilu ma odbiorców: dzisiaj każdy, kto zna sieciowy alfabet (a niekoniecznie umie pisać) może zamienić się w dziennikarza. Nawet w multimedialnego dziennikarza, który do swoich zapisków, relacji dodaje obrazki, fotografie i dźwięk. W ten sposób użytkownicy tworzą dziennikarstwo sieciowe i sami je prowadzą.
Internet jest z pewnością najbardziej demokratycznym z mediów, jakie znamy. W swojej istocie jest głęboko antyautorytatywny – każda informacja jest do dyspozycji użytkowników w każdym miejscu i każdej chwili, i ci użytkownicy mogą też generować, tworzyć i komentować informacje. Po drugiej stronie jest autorytatywna gazeta, dlatego że kilku ludzi dla całej masy innych osób wybiera z nieprzejrzystego pola informacji, uznaje za zbędne, kombinuje i komentuje. I dlatego też jest nieporównywalnie odpowiedzialniejsza. I to jest pole, na którym będzie się rozgrywała przyszłość gazet, względnie ich los. Co więcej – na nim gazety z samego strachu przed tym, aby nie umarły, będą mogły w rzeczywistości popełnić samobójstwo, jeśli będą uległe „wymaganiom czytelników”, „konsumpcji żądań”, tabloidyzacji i dziennikarskiemu fast foodowi oraz kapitałowemu albo politycznemu naciskowi. Dlatego wydaje się, że odpowiedzią na kryzys rynku gazetowego, zrodzony wraz z nieoczekiwanym rozwojem internetu i strukturalnymi zmianami medialnymi, jest prawdziwy powrót do samej istoty dziennikarstwa: selekcji materiału, dobrej pracy badawczej, niezależnego zdania, mocy argumentów, dobrego języka – orientacji, prowadzenia czytelnika.
W przeciwnym razie gazety spotka to samo, co dosięgło polityków, którzy chcąc za wszelką cenę pozyskać wyborców (i media), zatracili znaczenie i powagę. A zatraciły ją także media, które chciały za wszelką cenę dogodzić czytelnikowi (i/albo politykowi). Innymi słowy, gazety powinny być świadome tego, że ich przyszłość nie zależy od tego, na czym będą drukowane, ale od tego, o czym będą pisały. Chodzi więc o problem kreatywności i społecznej odpowiedzialności samego dziennikarstwa.
Przekład: Anna Mackiewicz
Mathias Döpfner je prvi mož medijskega imperija, predvsem pa največje nemške založniške hiše Axel Springer, ki upravlja s stopetdesetimi časopisi v dvaintridesetih državah. Človek, ki je prepričan, da internet časopisov ne bo pometel na smetišče zgodovine, saj so krize sestavni del in generator razvoja časopisne industrije. Drži. Kriza je bila časopisom položena v zibelko: ko je Johann Carolus pred štiristo leti (in enim čez) v Strasbourgu natisnil prvi časopis, mu je grozilo, da ga bo moral po komaj dvanajstih dneh ukiniti – njegov časopis so namreč preprosto kopirali. Zgodovina časopisov se je torej začela s krizo avtorskih pravic.
Kriz je bilo potem še kar nekaj. Največji med njimi razvoj televizije v petdesetih letih prejšnjega stoletja in razvoj interneta na njegovem izteku. Bill Gates je bil neusmiljen. Leta 2000 bodo časopisi včerajšnja novica – ne bo jih več, je vizionaril desetletje pred tem. A prav omenjenega leta so časopisni založniki po vsem svetu zaslužili največ v zgodovini medija. Potem so se kazalci spet obrnili navzdol. Kaj pa, če ima Gates prav, le da se je zmotil za kako desetletje?
Medijski menedžerji obožujemo krize, komentira Döpfner. Tekmujemo med seboj, kdo jo bo najnatančneje detektiral in se nanjo najuspešneje odzval. Nihče noče biti dinozaver. Toda, dodaja, tokrat moramo biti pazljivi, da zaradi samega strahu pred tem, da utegnemo umreti, ne naredimo samomora. Döpfner je prepričan, da je samomor neizbežen, če bodo časopisi nasedli teoriji, da morajo zaradi interneta in posledic, ki jih je prinesel tudi na fronto novinarstva, temeljito spremenit vse, kar in kako so delali doslej. Döpfner, ki seveda ni kdorkoli, je namreč prepričan, da novi mediji še nikoli niso nadomestili starih in da je razvoj medijev naraščajoč in ne nadomeščajoč. Dejstva za zdaj temu pritrjujejo, saj se ob vzniku medijev, kot so bili radio, televizija in internet, ni uresničila nobena od smrtnih napovedi. Bo torej časopis, kakršnega poznamo, preživel?
Odvisno. To vprašanje namreč zadeva samo bistvo novinarstva. Časopisnega novinarstva kot alme mater žurnalizma sploh. Z drugimi besedami: odgovor na vprašanje o prihodnosti časopisov ne bi smel biti odgovor na vprašanje, koliko časa bodo časopisi še izhajali v svojem štiristo let starem formatu, torej na papirju. Tudi najbolj trmasti oldtimerji se bodo morali najbrž soočiti z dejstvom, da bo papirju odklenkalo. Vsaj takemu, ki šumi, ima svoj značilni vonj in, ko je svež, zamaže prste z barvo. Brali jih bomo na elektronskem papirju, ki ga bo “natisnil” naš mobilec, dlančnik ali karkoli že. Vendar: ali to pomeni, da se bo s tem spremenilo tudi novinarstvo samo?
Na čem temelji? Na ekskluzivni, relevantni, dobro obdelani novici – temi. Na neodvisnem mnenju. In, kar je pomembno toliko kot prva dva postulata, na dobrem, osvajajočem, avtorskem jeziku. K temu je treba dodati še eno njegovih posebnosti, ki utegne biti temeljna razlika časopisa glede na internet. Značilnost časopisa namreč je, da vodi bralca – to pomeni, da mu ponuja, obdeluje in komentira novice in teme, za katere meni, da so relevantnejše od drugih. Je nekakšen selektor, hierarhični razvrščevalec, ki skuša pomembno ločiti od nepomembnega. Kako je s tem na internetu? Uporabnik interneta je že s svojim prvim klikom večinoma usmerjen na področje, ki ga zanima. Do informacij o njem pride neprimerno hitreje; v nekaj sekundah in z nekaj kliki se lahko oboroži s podatki, ki ga zanimajo. Po željeni vsebini se sprehaja vertikalno in to zelo hitro. Po drugi strani prinaša časopis zapise o stvareh, za katere bralec morda niti vedel ni, da bi ga utegnile zanimati. – Kljub temu, da je internet neprimerljivo razsežnejši od časopisa, pa zato daje pravo širino – z ločevanjem središča od obrobja, s selekcijo in primerjanjem – prav časopis. In ne internet. Kolikor se že to sliši protislovno.
Lahko bi to povedali tudi drugače: medtem ko uporabnik interneta sam odloča, kam bo kliknil (in izbira je gigantska), je torej sam sebi urednik in obenem, če želi, tudi komentator in soustvarjalec spletnih vsebin, pa je bralec časopisa voden. Internetno novinarstvo ima lahko praktično toliko novinarjev, reporterjev in urednikov, kot ima odjemalcev: danes se lahko vsakdo, ki obvlada abecedo spleta (ni pa nujno, da zna tudi pisati), prelevi v novinarja. Celo v multimedijskega novinarja, ki k svojim zapisom, poročilom dodaja posnetke, fotografije in ton. S tem pa uporabniki ustvarjajo tudi spletno novinarstvo samo, ga usmerjajo in vodijo.
Internet je gotovo najbolj demokratičen medij, kar jih poznamo. Po svojem bistvu je globoko antiavtoritativen – vsaka informacija je kadarkoli in kjerkoli na voljo uporabnikom, in ti uporabniki lahko informacije tudi generirajo, ustvarjajo, jih komentirajo. Po drugi strani je časopis avtoritativen, saj nekaj ljudi za množico drugih iz nepreglednega polja informacij izbira, odbira, kombinira, komentira. In je zato tudi neprimerno odgovornejši. To pa je tudi mesto, na katerem se bo odvijala prihodnost časopisov oziroma njihova usoda. Še več – na njem utegnejo časopisi, če bodo podlegli “zahtevam bralcev”, “konzumaciji na zahtevo”, tabloidizaciji in fast food žurnalizmu pa tudi kapitalskemu ali političnemu pritisku, iz samega strahu, da bi drugače umrli, resnično narediti samomor. Zato se zdi, da je odgovor na krizo časopisnega trga, porojeno z neslutenim razvojem interneta in strukturnimi medijskimi spremembami, prav vrnitev k samemu bistvu novinarstva: selekcija materiala, dobra raziskava, neodvisno mnenje, moč argumentov, dober jezik in – orientacija, vodenje bralca.
Drugače utegne časopise doleteti isto, kot je doletelo politike: v želji, da bi za vsako ceno ustregli volilcem (in medijem), so izgubili pomembnost in ugled. A izgubili so ga tudi mediji, ki so želeli za vsako ceno ustreči bralcem (in/ali politikom). Z drugo besedo, časopisi bi se morali zavedati, da njihova prihodnost ni odvisna od tega, na čem bodo natisnjeni, ampak kako in o čem bodo pisali. Gre torej za vprašanje kreativnosti in družbene odgovornosti novinarstva samega.