Wyspy
Kiedyś w pradawnych czasach dno gwałtownie się zatrzęsło i przez całe morze przepłynęła jedna fala, wysoka jak dzwonnica kościoła św. Piotra. Nadeszła z jakiejś głębiny i płynęła od brzegu do brzegu. Wiele brzegów zniszczyła, a wiele zbudowała na nowo. W niektórych miejscach powstały zatoki, nad którymi dzisiaj mieszkają ludzie, w innych fala utworzyła jaskinie, wokół których jeszcze dziś gnieżdżą się mewy i gołębie skalne, rybitwy, perkozy i małe nadmorskie jaskółki.
Pośrodku tego właśnie morza, wskutek wstrząsu i fali, na dnie powstała szczelina. Ze szczeliny buchnął płomień i zmierzył się z wodą.. Za płomieniem nadeszła ognista masa ze środka Ziemi i zaczęła kipieć. Z hałaśliwym grzmotem i syczącym skwierczeniem przedarła morską toń i wystrzeliła w powietrze, jak gdyby woda i ogień wycisnęły ją ze swojej potyczki. Buchnęło w niebo i rozniosło się daleko na wszystkie strony, a chwilę potem zaczęło wracać w dół i uderzało w morze jak rozżarzony deszcz kamieni, daleko od miejsca erupcji. Na środku morza, z jego dna wypłynęła czarna masa, która przelewała się sama przez siebie, owijała się dookoła, kumulowała się i rozlewała, pękała i lepiła się, rosła do góry i z powrotem opadała, dopóki morze nie schłodziło jej na tyle, że stwardniała i uspokoiła się, chociaż jeszcze przez długi czas się z niej dymiło.
„Jak powstały wyspy?” - spytał Piacun. Siedzieli obydwaj z Sebaldem na pachołku i oprócz nich nie było nigdzie żywej duszy.
„Dawni bogowie rozrzucili je po morzu dla rozbitków” - powiedział Sebald.
„Ale te wcześniejsze, zanim w ogóle byli już rozbitkowie?”
„Te wcześniejsze powstały z licznych księżyców, które wtedy krążyły wokół Ziemi” - powiedział Sebald.
„Jakie księżyce? Czy one spadły na dół?”
„Kiedyś wokół Ziemi było mnóstwo księżyców” - kontynuował Sebald „ale pewnego dnia zaczęły się rozpadać i po kawałku spadały na Ziemię i tak powstały pierwsze wyspy.”
„To pierwsze, a jak ostatnie?”
„Ostatnie urodziła sama Ziemia. Wyszły z jej brzucha.”
„Jak, skąd, przez co? napierał Piacun.
„Ciężko. W bólach porodowych. Z macicy. Przez szparę.”
„Przez jaką szparę?” - prychnął Piacun.
„Przecież wiesz jaką. Tę, którą mają kobiety” - powiedział Sebald.
„Czy to znaczy, że kobiety rodzą wyspy?”
„Wyspy czy dzieci1. Czy nie słyszysz jak to podobnie brzmi?”
„Więc każde dziecko jest wyspą?”
„Każdy człowiek to wyspa” - powiedział Sebald.
„A po każdej wyspie chodzą jeszcze inni ludzie” - powiedział Piacun.
„I odchodzą. I przychodzą”, powiedział Sebald, bardziej niepewnie niż wcześniej.
Ze swojego pachołka patrzył w kierunku Pępka morza, chociaż nie mógł go wiedzieć, bo był za cyplem.
W czasie gdy Sebald i Piacun rozmawiali, pod Pępkiem morza z wulkanicznej szczeliny, w której żył, wypłynął granik. Była to wielka ryba, jedna z ostatnich tak wielkich, ciężka i gruba. Kiedy położyła się na płaskiej, białej półce nad szczeliną, na całym jej ciele pojawiły się białe plamy, dzięki którym całkowicie stopiła się z podłożem, na którym leżała. Został tylko jej kształt. Czasami łagodnymi zamachami bocznych płetw podnosiła się nad dno i wtedy jej cień spoczywał pod nią. Kiedy podpłynęła do niej mała ławica młodych salp, podniosła głowę i stanęła na ogonie. Salpy nie zatrzymały się i granik z powrotem połozył się na swój cień. Przez jego na wpół otwarty pysk i rozwarte skrzela przepływał niewidoczny strumień morza.
Szczelina ostrym zygzakiem ciągnęła się od wybrzeża, gdzie był jej początek, po dnie morza, aż do schodów, gdzie stromo opadała w głębinę i ginęła w piasku. Była to długa i głęboka szczelina bez dna. Być może tylko granik wiedział gdzie jest jej dno, jeśli w ogóle gdzieś jest. Kiedy słońce było w zenicie, jego promienie przedzierały się bardzo głęboko, ale prędzej czy później ginęły w ciemnościach. Miała place i boczne balkony, rowy i mniejsze, boczne szczeliny, które tworzyły sieć korytarzy pod samym dnem. Żyły tam małe ryby i gdzieniegdzie jakiś rak, sałata morska, krab czy niewielki homar.
Wszędzie po dnie, poprzecinane z każdej strony, ciągnęły się stare i porozpadane sieci. Czasami sama tylko zaplątana sieć na dnie zatknięta za kamienie sterczała pionowo jak cyprysy na cmentarzu. W czasie przypływów i odpływów gdy nadszedł prąd morski, szczelina falowała wraz z nim, raz w jedną, raz w drugą stronę, w zależności od kierunku prądu i od tego jak wahały się przypływ i odpływ. To były słabe prądy Aku – Akuji, którymi ludzie zaznaczali swoją obecność.
Granik bardzo uważał, żeby nie wpaść w te stojące na sztorc pomniki czy też, żeby nie wplątać się w drobne, zdradzieckie sieci ciągnące się po dnie. Jednak dopóki nie przywykł zdarzało mu się to, dziczał wtedy i rozrywał wszystko z całej siły.
Kiedyś owinął mu się dokoła płetwy brzusznej stary sznurek z haczykami do łowienia ryb, przez kilka dni wlókł się za nim, a kiedy w końcu oderwał się w jego jamie, granik musiał przenieść się do innej.
Większość mniejszych graników złowili już rybacy, a i kielce ostatniego lata unikały Pępka morza. Dziury, w których żyły sargusy były puste i kulbaków czarnych też nie było. Oblady, które kiedyś licznie zasiedlały wulkaniczne szczeliny, jak pajęcze nogi oplatające wyspę, były coraz mniejsze i było ich coraz mniej. Tu i tam pod jakąś płytą skalną żyła murena, wiosną skądś wzięły się ośmiornice, a latem fioletowe pikarele plamiste zbierały się w ławicach wokół raf koralowych oraz szczelin i ratowały granika tak jak rybaków, którzy je łowili.
Przez prawie cały letni okres, po całym archipelagu i wokół Pępka morza, swoją łodzią do połowu serioli olbrzymiej, krążył wilk morski Gruje. Na wierzchołku masztu miał gniazdo, na którym stał obserwator i obserwował morze w poszukiwaniu ławicy serioli. Zdarzało się to raz lub dwa razy w sezonie. Teraz statkiem i łodzią okrążyli ławicę i opasali ją siecią. Cały archipelag cieszył się, wszyscy jedli seriole, także turyści w knajpie Dalton Pešekan, dzięki czemu i miejscowi mieli solidne wynagrodzenie. Jednak granik nie miał z seriolami żadnych kontaktów, żył po swojemu na dnie, one zaś na otwartych wodach, on sama, one razem w ścisku i każde z nich walczyło o przetrwanie.
Tak jak i rybacy.
Źródło: Mate Dolenc, "Morje v času mrka", Beletrina, Ljubljana 2000
Przekład: Karolina Jaskuła
1Nieprzetłumaczalna gra słów, po słoweńsku wyspa to ‘otok’, a dziecko to ‘otrok’
Otoki
Nekoč v pradavnih časih se je dno silovito streslo in vse morje je preplavil en sam val, visok kot zvonik cerkve svetega Petra. Prišel je od nekod globoko spodaj in pljusnil od obale do obale. Mnogo obale je porušil in mnoge dele je zgradil na novo. Nekje so nastali zalivi, v katerih danes živijo ljudje, in drugje so zrasle pečine, na katerih še danes gnezdijo galebi in skalni golobi, čigre in ponirki in male obmorske lastovice.
Sredi tega istega morja je takoj po potresu in valu na dnu nastala razpoka. Iz razpoke je buhnil plamen in se spoprijel z vodo. Za plamenom je prišla ognjena masa iz središča Zemlje in začela kipeti kvišku. Med bučečim gromom in sikajočim cvrčanjem je predrla morsko gladino in planila v zrak, kot da sta jo voda in ogenj izrinila iz svojega spopada. Puhnilo je v nebo in se razletelo daleč na vse strani in čez čas se je začelo vračati nazaj dol in je pljuskalo v morje kot razžarjen kamnit dež, daleč okrog središčnega izbruha. V središču pa se je z dna morja privalila črna gmota, ki se je razlivala sama čez sebe, se ovijala okrog svojih krakov, se kopičila in rušila, pokala in se lepila, rasla kvišku in se podirala nazaj, dokler je ni morje toliko ohladilo, da je otrdela in obmirovala, čeprav se je iz nje še dolgo kadilo.
“Kako so nastali otoki?” je vprašal Piacun. S Sebaldom sta sedela na bitvah in razen njiju ni bilo nikjer žive duše.
“Davni bogovi so jih nasuli po morju, da so se nanje rešili brodolomci,” je rekel Sebald.
“Ampak tisti prej – preden so bili sploh kakšni brodolomci?”
“Tisti prej so nastali iz številnih lun, ki so tedaj obletavale Zemljo,” je rekel Sebald.
“Kakšne lune? Ali so padle dol?”
“Nekoč je bilo okrog Zemlje mnogo lun,” je nadaljeval Sebald, “ampak nekega dne so začele razpadati in po koščkih padati na Zemljo in tako so nastali prvi otoki.”
“Prvi. Kako pa zadnji?”
“Zadnje je rodila Zemlja sama. Prišli so iz njenega trebuha.”
“Kako, od kod, skozi kaj?” je silil Piacun.
“Težko. V porodnih mukah. Iz maternice. Skozi lulike.”
“Kakšne lulike?” je kar zasopihal Piacun.
“Saj veš kakšne – kot jih imajo ženske,” je rekel Sebald.
“Ali to pomeni, da ženske rojevajo otoke?”
“Otoke ali otroke. Ali ne slišiš, kako si je to podobno?”
“Potem je vsak otrok otok?”
“Vsak človek je otok,” je rekel Sebald.
“A po vsakem otoku hodijo še drugi ljudje,” je rekel Piacun.
“In odhajajo. In prihajajo,” je rekel Sebald, bolj negotovo kot prej.
S svoje bitve je gledal proti Popku morja, čeprav ga ni mogel videti, ker je bil za rtom.
Medtem ko sta se Sebald in Piacun pogovarjala, je prišla pod Popkom morja kirnja iz vulkanske razpoke, v kateri je živela.
Bila je velika kirnja, ena zadnjih tako velikih, težka in debela, in ko je legla na ploščato belo polico nad razpoko, je dobila po vsem telesu bele lise in se je barvno popolnoma stopila s podlago, na kateri je ležala. Ostala pa je njena oblika. Včasih se je z rahlimi zamahi bočnih plavuti dvignila nad dno in tedaj je pod njo ležala njena senca; ko je priplavala mimo majhna jata mladih salp, je dvignila glavo in se postavila na rep, a salpe se niso ustavile in kirnja je legla nazaj na senco. Skozi njen napol odprti gobec in razprte škrge je tekel nevidni potok morja.
Razpoka je v ostrem cikcaku vijugala od obale, kjer je bil njen začetek, po položnem klancu dna do stopnice, kjer se je strmo spustila v globino in se tam razgubila v pesku. Bila je dolga in globoka razpoka brez dna. Mogoče je samo kirnja vedela, kje se njena globina konča, če se konča. Kadar je bilo sonce v zenitu, so njegovi žarki prodrli zelo globoko, a so prej ali slej omagali v temi. Imela pa je ploščadi in balkone in stranske rove in manjše, stranske razpoke, ki so tvorili splete hodnikov pod samim dnom, in tam so živele majhne ribe in tu in tam kakšen rak, grancevola, rakovica, majhen jastog.
Povsod po dnu, z vseh strani prekrižane, so se vlekle vrvi starih parangalov in razpadlih mrež. Ponekod je sama vase zapletena mreža, na dnu zataknjena za kamne, stala pokonci kot cipresa na pokopališču; v času bibavice, ko je prišel tok, je zavalovila z njim, enkrat v eno, drugič v drugo smer, odvisno od smeri toka, kot sta nihali plima in oseka.
To so bili slabi Aku-Akuji, s katerimi so ljudje zaznamovali svojo prisotnost.
Kirnja je zelo pazila, da se ni zaletavala v te pokonci stoječe spomenike ali se zapletala v drobne, zahrbtne vrvice po dnu; če pa se ji je to vseeno zgodilo – in dokler se ni privadila, se ji je –, je zdivjala in s svojo silno močjo vse potrgala. Nekoč se je star parangal, ki se ji je ovil okoli trebušne plavuti, nekaj dni vlekel za njo, in ko se je končno odtrgal v njeni luknji, jo je morala zamenjati in se preseliti v drugo.
Večino manjših kirenj so že polovili ribiči in tudi zobatci so se zadnja leta izogibali Popku morja. Šargere so bile prazne in kavalov ni bilo več. Ušate, ki so nekoč množično naseljevale vulkanske razpoke, kot pajkove noge razkrečene okoli otoka, so bile zmerom manjše in jih je bilo zmerom manj. Tu in tam je pod kakšno ploščo še živela murena; spomladi so se od nekod vzele hobotnice in poleti so se vijoličaste traglje še zbirale v oblakih okoli čeri in razpok in reševale tako kirnjo kot ribiče, da so ujeli vsaj to.
V skoraj vseh letnih časih je po vsem arhipelagu in tudi okoli Popka morja krožil barba Gruje z ladjo za lov na gofe. Na vrhu jambora je imel ploščad, na kateri je stal opazovalec in opazoval morje, da bi odkril jato gofov. To se je zgodilo v vsaki sezoni enkrat ali dvakrat. Tedaj so z ladjo in čolnom obkolili jato in jo opasali z mrežo in ves arhipelag se je veselil, vsi so jedli gofe, tudi turisti pri Daltonu Pešekanu, in bilo je nekaj solidnega zaslužka za nekaj domačinov. Toda kirnja ni imela z gofi nobenih stikov, živela je po svoje na dnu, oni pa na odprtem pelagosu, ona sama, oni tesno skupaj, in vsak od njih se je boril zase in za svoje življenje.
Tudi ribiči.
Vir: Mate Dolenc, "Morje v času mrka", Beletrina, Ljubljana 2000